Czerwone maki na Monte Cassino – kto ma prawa autorskie i czy trzeba płacić tantiemy?

„Czerwone maki na Monte Cassino” to jedna z najważniejszych polskich pieśni XX wieku. Powstała w nocy z 17 na 18 maja 1944 r., tuż przed decydującym natarciem 2. Korpusu Polskiego gen. Andersa na klasztor Monte Cassino. W PRL była niemal zakazana, w wolnej Polsce śpiewa się ją na uroczystościach państwowych, w szkołach i na stadionach.

Mało kto wie, że przez lata za jej wykonywanie tantiemy trafiały do niemieckiego kraju związkowego Bawaria. Ustaliłem to w 2014 r., w 70. rocznicę bitwy, i wraz z Biblioteką Polskiej Piosenki w Krakowie rozpocząłem starania o sprowadzenie praw do Polski. W 2015 r. Bawaria przekazała je państwu polskiemu. Ten tekst zbiera całą historię w jednym miejscu i odpowiada na pytanie, które wciąż pada najczęściej: kto dziś ma prawa do „Czerwonych maków” i czy trzeba za nie płacić.

Kto napisał „Czerwone maki” i jak prawa trafiły do Bawarii

Słowa napisał Feliks Konarski („Ref-Ren”, 1907–1991), muzykę skomponował Alfred Schütz (1910–1999) – obaj byli żołnierzami Armii Andersa i artystami jej teatru. Dwie pierwsze zwrotki i melodia powstały tej samej nocy przed natarciem, trzecia po bitwie, a czwartą Konarski dopisał w 1969 r. W powojennych polskich wydaniach nutowych autorstwo muzyki ukrywano pod pseudonimem albo w ogóle pomijano, a w tekście Rokitną zastąpiono Racławicami.

Konarski po wojnie mieszkał w Londynie, a od 1965 r. w Chicago, gdzie prowadził Teatr Ref-Rena i zmarł w 1991 r. Schütz po latach w Brazylii zamieszkał w 1961 r. w Monachium i tam zmarł 1 października 1999 r., zapomniany i w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Pogrzeb sfinansowała zbiórka wśród Polonii. Małżonkowie nie mieli spadkobierców, więc po śmierci żony kompozytora jego prawa autorskie – w tym do melodii „Czerwonych maków” – przypadły zgodnie z niemieckim prawem spadkowym Wolnemu Państwu Bawaria, co potwierdziło postanowienie sądu w Monachium z 17 marca 2011 r. Tantiemy za wykonania na całym świecie zbierała niemiecka organizacja GEMA, a w Polsce w jej imieniu ZAiKS.

Prawa do tekstu mają odrębny los. Konarski i jego żona Nina Oleńska nie mieli dzieci, a ona zmarła kilka lat przed nim. Prawa autorskie do całej swojej twórczości, w tym do tekstu „Czerwonych maków”, Konarski zapisał w testamencie Barbarze Chałko – harcmistrzyni z Chicago, która przez ostatnie lata jego życia prowadziła administrację jego teatru, a po jego śmierci przez 20 lat kontynuowała audycję radiową „Czerwone Maki”. Potwierdziła mi to w korespondencji w 2025 r. Jak dotarłem do tej informacji, opisałem w artykule Czerwone Maki na Monte Cassino. Od powstania po przekazanie przez Bawarię praw autorskich Polsce na LinkedIn.

Jak prawa wróciły do Polski (2014–2015)

W maju 2014 r. opisałem na blogu, że za granie „Czerwonych maków” tantiemy pobiera niemiecki rząd w Bawarii. Informacja szybko obiegła media, także zagraniczne. W lipcu 2014 r. wspólnie z Biblioteką Polskiej Piosenki w Krakowie zwróciliśmy się do rządu Bawarii z prośbą o przekazanie praw Bibliotece, która miała następnie udostępnić melodię bez opłat. Pomocy udzielała nam Deutsche Welle.

W lutym 2015 r. Bawaria zadeklarowała gotowość przekazania praw. Wtedy okazało się jednak, że z podobną prośbą wystąpił polski rząd, a strona bawarska uznała, że rozmowy z rządem mają pierwszeństwo. Sprawę i jej administracyjne zawiłości opisałem w czerwcu 2015 r.

Ostatecznie 14 września 2015 r. w Monachium podpisano porozumienie między Rzecząpospolitą Polską a Bawarią. Bawaria przeniosła na Polskę wyłączne i nieograniczone prawo korzystania z melodii na wszystkich polach eksploatacji, łącznie z prawem udzielania licencji, a strony uznały, że wszelkie roszczenia Bawarii zostały wyczerpane. Porozumienie podlega prawu niemieckiemu, które nie zna przeniesienia autorskich praw majątkowych w polskim rozumieniu – dlatego z polskiej perspektywy przypomina ono raczej wyłączną licencję. Pełny tekst porozumienia z moim komentarzem opublikowałem osobno. Kilka dni później minister spraw zagranicznych przekazał dokument ministrowi kultury i dziedzictwa narodowego.

Kto ma prawa dziś i czy trzeba płacić tantiemy?

„Czerwone maki” nie są w domenie publicznej. Autorskie prawa majątkowe trwają 70 lat od końca roku, w którym zmarł twórca, a muzyka i tekst mają różnych autorów. Ochrona melodii Alfreda Schütza (zm. 1999) trwa do końca 2069 r., a tekstu Feliksa Konarskiego (zm. 1991) – do końca 2061 r.

Prawa do melodii od 2015 r. ma państwo polskie – dokument przejął resort kultury. Od tego czasu ministerstwo nie zrobiło z nimi nic: nie udzieliło powszechnej, nieodpłatnej licencji ani w inny sposób nie „uwolniło” melodii. Prawa do tekstu ma spadkobierczyni Konarskiego, Barbara Chałko, a tantiemy za tekst pobiera brytyjska organizacja zbiorowego zarządzania PRS for Music. Dla użytkownika w Polsce oznacza to w praktyce, że przy komercyjnym wykorzystaniu – na koncercie biletowanym, w nagraniu, filmie czy reklamie – należy liczyć się z obowiązkiem uzyskania licencji i zapłaty, zwykle za pośrednictwem ZAiKS.

Wiele typowych wykonań nie wymaga jednak żadnej zgody ani opłat. Prawo autorskie pozwala korzystać z utworów podczas ceremonii religijnych oraz oficjalnych uroczystości organizowanych przez władze publiczne, jeżeli nie wiąże się z tym osiąganie korzyści majątkowej (art. 31 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Swobodnie można też śpiewać „Czerwone maki” prywatnie i w kręgu rodziny i przyjaciół. Problem dotyczy więc głównie użytku komercyjnego.

Moim celem w 2014 r. było całkowite „uwolnienie” melodii, tak by każdy mógł z niej korzystać bez opłat. Państwo polskie ma wszystkie narzędzia, żeby to zrobić – wystarczyłaby powszechna, nieodpłatna licencja – ale przez ponad dziesięć lat z nich nie skorzystało. Tekst nie mógł trafić w lepsze ręce niż patriotki, współpracowniczki i przyjaciółki autora, która dba o pamięć o nim.

Cała historia sprawy we wpisach z lat 2014–2015

Poszczególne etapy opisywałem na bieżąco. Wpisy zostawiam w oryginalnym brzmieniu:

• maj 2014 – Za Czerwone Maki tantiemy pobierze niemiecki rząd w Bawarii, czyli 70 lat od bitwy pod Monte Cassino
• grudzień 2014 – Royalties for playing unofficial national anthem of Poland go to Germany (EN)
• czerwiec 2015 – Rząd RP: „Nie zrywać Czerwonych Maków!”
• wrzesień 2015 – Czerwone Maki w Polsce! Sukces!
• wrzesień 2015 – Tekst porozumienia pomiędzy Bawarią a Polską o przeniesieniu praw do Czerwonych Maków

FAQ

Kto napisał „Czerwone maki na Monte Cassino”?

Słowa – Feliks Konarski (Ref-Ren), muzykę – Alfred Schütz. Pieśń powstała w nocy z 17 na 18 maja 1944 r. przed natarciem na Monte Cassino.

Kto ma prawa autorskie do „Czerwonych maków”?

Do melodii – od 2015 r. państwo polskie, któremu prawa przekazała Bawaria. Do tekstu – Barbara Chałko z Chicago, której Feliks Konarski zapisał prawa do swojej twórczości.

Dlaczego prawa miała Bawaria?

Alfred Schütz zmarł w Niemczech bez spadkobierców, więc zgodnie z niemieckim prawem spadkowym jego majątek, w tym prawa autorskie, przejął kraj związkowy Bawaria.

Czy „Czerwone maki” są w domenie publicznej?

Nie. Melodia jest chroniona do końca 2069 r., a tekst do końca 2061 r.

Czy za zaśpiewanie „Czerwonych maków” trzeba płacić ZAiKS?

Nie przy śpiewaniu prywatnym ani podczas ceremonii religijnych i oficjalnych uroczystości organizowanych przez władze publiczne, jeżeli nikt na tym nie zarabia. Opłaty mogą dotyczyć użytku komercyjnego, np. płatnych koncertów, nagrań czy reklam.